در 29 تیر ماه 1390، نخستین دیدار کتابداران و مسؤولان نهاد کتابخانه‌هاي عمومي کشور با رهبر معظم انقلاب برگزار شد. در ابتداي اين ديدار، سيد محمد حسيني، وزير فرهنگ و ارشاد اسلامي با ارايه آمارهايي از وضعيت انتشار کتاب در جمهوري اسلامي ايران، کوشيد تا گزارشي را از وضعيت مطلوب کتاب ارايه کند. اما اين گزارش، با واکنش مقام معظم رهبري مواجه شد و ايشان فرمودند: «ما در كشورمان، در جامعه‌ى خودمان، از واقعيتى كه در اين زمينه وجود دارد، راضى نيستيم. بله، درست است؛ امروز حجم كتابهائى كه توليد ميشود، با گذشته خيلى تفاوت كرده است؛ گاهى چند برابر كتاب منتشر ميشود، يا تيراژ كتابها بالا ميرود؛ ليكن اين كافى نيست؛ اينها براى كشور ما خيلى كم است.»
ايشان در فرازهاي پاياني بيانات خويش، فرمودند: «من از اين اجتماعى كه امروز هست، ميخواهم اين استفاده را بكنم كه يك تجديد مطلعى بشود در مسئله‌ى كتاب و كتابخوانى و كتاب خوب و كتاب مفيد و كتاب سالم؛ يك حركتى را همه‌ى مسئولان در كشور آغاز كنند؛ از آنهائى كه برنامه‌ريزى ميكنند، تا آنهائى كه توليد ميكنند، تا آنهائى كه تبليغ ميكنند، تا مخاطبان كتاب، جوانها و غير جوانها كه كتاب را ميخوانند، يك نگاه جديدى داشته باشيم.»
ابراز نارضايتي رهبر معظم انقلاب اسلامي از وضعيت کتاب در جمهوري اسلامي ايران، بهانه‌اي براي اين نوشتار است تا با بازنگري جزء به جزء در اين حوزه، گامي به سوي «تجديد مطلع در حوزه کتاب» برداشته شود.
در هر بخش از این مقاله، ابتدا وضعیت حوزه از کتاب از نگاه شاخصهای رسمی و پژوهشها و مطالعات علمي موجود، بررسي خواهد شد و سپس براساس نگاه مقام معظم رهبري و دغدغه ايشان در آن بخش، فاصله وضعيت کنوني تا وضعيت مطلوب، سنجيده خواهد شد و به تناسب بضاعت کم نويسنده، کوشيده مي‌شود راهکارهاي لازم براي رسيدن به وضعيت مطلوب، بيان شود.
در نخستين بخش اين مقاله، کارنامه و جايگاه جهاني جمهوري اسلامي ايران براساس شاخصهاي رسمي ملي و جهاني توسعه در حوزه نشر کتاب، مورد بررسي قرار گرفته است.

× شاخصهاي توسعه در حوزه نشر کتاب
براي سنجش ميزان پيشرفت يا موفقيت هر برنامه، فعاليت و اقدامي، بايد شاخصهايي کمي يا کيفي طراحي شود. سنجش اين شاخصها در بازه‌هاي زماني و مقايسه آنها، گزارشي از وضعيت مساله مورد سنجش را ارايه مي‌دهد.
در حوزه نشر کتاب، شاخصهاي جهاني و ملي‌اي وجود دارد که نمايشگر ميزان توسعه در اين حوزه هستند:
1ـ شاخص جهاني توسعه نشر کتاب: يونسکو به عنوان بازوي علمي، فرهنگي و آموزشي سازمان ملل متحد، شاخص «تعداد عنوان کتابهاي چاپ‌شده در يک سال» را براي سنجش ميزان توسعه کشورها در حوزه نشر کتاب اعلام کرده است. براساس تعريف سال 1985م. يونسکو، «کتاب يک نشريه غيرادواري و چاپ‌شده است که داراي حداقل 49 صفحه منحصر به صفحه‌هاي جلد است که در کشور چاپ‌شده و در دسترس همگان قرار گرفته باشد.»
2ـ شاخص ملي توسعه نشر کتاب: مرکز آمار ايران، مرجع رسمي ارايه آمار در جمهوري اسلامي ايران است. اين مرکز در حوزه کتاب، همان شاخص يونسکو را به عنوان شاخص توسعه نشر کتاب پذيرفته است. براساس تعريف اين مرکز، «کتاب نشريه‌اي غيرادواري و چاپ شده است که حداقل ٤٨ صفحه داشته و داراي جلد باشد.»
مرکز آمار ايران، اطلاعات مربوط به تعداد عناوين چاپ‌شده در يک سال را، از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي دريافت مي‌کند و مرجع ارايه اين آمار، «خانه کتاب» است. مؤسسه خانه کتاب خود را «يک مؤسسه غيرانتفاعي و غيردولتي» اعلام مي‌کند اما کليه فعاليت آن، زير نظر معاونت فرهنگي وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي است.
متاسفانه در قوانين و آيين‌نامه‌ها، قالب «کتاب» تعريف نشده است و به همين دليل، اداره‌کل کتاب وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، به کتابهاي کمتر از 48 صفحه يا چاپ‌شده در خارج ايران و يا فاقد دسترسي عمومي، نيز مجوز انتشار مي‌دهد.
همين نکته باعث شده است که در آمار ارايه‌شده از سوي خانه کتاب، کتابهاي کمتر از 48 صفحه، کتابهاي چاپ‌شده در خارج ايران و کتابهاي فاقد دسترسي عمومي، مورد شمارش قرار گيرند.
[...]
× وضعيت توسعه نشر کتاب در ايران براساس شاخصهاي فعلي
[...]
× جايگاه ايران در جهان از نظر توسعه نشر کتاب براساس شاخصهاي فعلي
[...]
بدين‌ترتيب مشاهده مي‌شود که از نظر تعداد عنوان کتابهاي منتشرشده در يک سال، جمهوري اسلامي ايران، يکي از 20 کشور برتر در اين حوزه است و با فاصله معناداري از کشورهاي منطقه، پيشتاز اين زمينه است.
به بيان ديگر، از نظر تعداد عنوانهاي منتشرشده در يک سال، نه تنها چشم‌انداز بيست ساله جمهوري اسلامي ايران محقق شده و افق منطقه‌اي پشت سر گذاشته شده است بلکه، افق جهاني و قرار گرفتن بين 10 کشور برتر جهان، هدف پيش روي اين زمينه است.
اما چرا مقام معظم رهبري خواهان تجديد مطلع در حوزه کتاب هستند؟ چرا شاخصهاي ملي و جهاني توسعه نشر کتاب، رضايت ايشان را حاصل نکرده است و ايشان، به صراحت، نارضايتي خود را ابراز داشته‌اند؟
اينها سؤالاتي است که به لطف الهي، در بخشهاي بعدي اين مقاله، پاسخ داده خواهد شد.

متن کامل را پایگاه اینترنتی برهان بخوانید.

در بخش نخست این مجموعه مقالات گفته شد که «از نظر تعداد عنوان کتابهاي منتشرشده در يک سال، جمهوري اسلامي ايران، يکي از 20 کشور برتر در اين حوزه است و با فاصله معناداري از کشورهاي منطقه، پيشتاز اين زمينه است. به بيان ديگر، از نظر تعداد عنوانهاي منتشرشده در يک سال، نه تنها چشم‌انداز بيست ساله جمهوري اسلامي ايران محقق شده و افق منطقه‌اي پشت سر گذاشته شده است بلکه، افق جهاني و قرار گرفتن بين 10 کشور برتر جهان، هدف پيش روي اين زمينه است.»
در اين بخش، به دنبال پاسخي براي اين سؤال هستيم که با توجه به وضعيت مطلوب جمهوري اسلامي ايران از نظر شاخصهاي ملي و جهاني، چرا رهبر معظم انقلاب اسلامي، از وضعيت کتاب در کشور ناراضي هستند.

× نگاهي به آمارهاي ديگر
اطلاعات ارايه‌شده از سوي خانه کتاب، تنها مربوط به تعداد عناوين چاپ‌شده در يک سال نيست. بررسي اين اطلاعات، به ما کمک مي‌کند تا وضعيت نشر کتاب در جمهوري اسلامي ايران را از زوايايي تازه‌تر بنگريم.

× شاخص ميانگين تعداد صفحات يک کتاب
شاخص ميانگين تعداد صفحات يک کتاب، از تقسيم مجموع تعداد کل صفحات چاپ‌شده در يک سال بر تعداد عناوين چاپ‌شده در همان سال به دست مي‌آيد.
جدول و نمودار شماره هفت نشان مي‌دهد که از سال 1373 تا سال 1389، ميانگين حجم کتاب چه وضعيتي داشته است.
[...]
همانگونه که مشاهده مي‌شود، در يک بازه زماني 16 ساله، حجم ميانگين کتاب با 19 درصد کاهش، از 294 صفحه به 237 صفحه کاهش يافته است. اين کاهش حجم کتاب، به خودي خود، مساله هشدار دهنده‌اي نيست و مي‌تواند چند دليل داشته باشد:
1. حوصله خوانندگان براي خواندن کتابهاي حجيم کمتر شده است.
2. نسبت کتابهاي کودک و نوجوان به کتابهاي بزرگسال، افزايش يافته است.
3. بهاي پايين‌تر کتابهاي کم‌حجم‌تر، مطلوبيت بيشتري براي خريداران کتاب دارد.
4. نويسندگان با پرهيز از پرگويي، تکرار و اطناب، به سمت ايجاز و فشرده‌نويسي روي آورده‌اند.
شناخت دليل واقعي کاهش حجم ميانگين کتاب در 16 سال اخير، نيازمند پژوهشهاي دقيقي است که از توان اين مجموعه مقالات خارج است.

× تعداد کل صفحات چاپ‌شده در يک سال
يکي از شاخصهاي قابل استفاده براي سنجش وضعيت نشر کتاب، مجموع صفحات چاپ‌شده در يک سال است.
اين شاخص، فارغ از تعداد عناوين يا شمارگان هر عنوان، حجم کلي صنعت نشر کتاب در کشور را نمايش مي‌دهد.
[...]
همانگونه که مشاهده مي‌شود از سال 1373 تا سال 1389، مجموع تعداد صفحات از 12.209.218 صفحه با يک رشد 333 درصدي به عدد 40.317.917 صفحه در سال رسيده است. اما در يک نگاه دقيقتر، همين آمار نشان مي‌دهد در چهار سال منتهي به سال 1390، وضعيت صنعت نشر کتاب در ج.ا. ايران، در وضعيت هشدار به سر مي‌برد. علي‌رغم رشد خيره‌کننده کلي، و همچنين رشد فوق‌العاده سالهاي 1384 و 1385، متاسفانه اين روند در سال 1386 متوقف شده و در سالهاي 1387 تا 1389، رو به نزول گذاشته است. آنچنان که تعداد صفحات چاپ‌شده در سال 1389، با يک کاهش 12 درصدي نسبت به 5 سال قبل، يعني سال 1384 مواجه است.

× به دنبال شاخص جديد
وضعیت هشدار در چهار سال اخیر براساس تعداد صفحات چاپ‌شده در يک سال، تا حدودی نشان دهنده دلیل نگرانی مقام معظم رهبری از وضعیت کتاب در ج.ا.ایران است. اما از سوي ديگر، شاخص پذيرفته‌شده ملي و جهاني براي سنجش ميزان توسعه نشر کتاب در کشور (يعني تعداد عناوين چاپ‌شده در يک سال)، نه تنها چنين وضعيت هشداري را نمايش نمي‌دهد بلکه وضع مطلوبي را گزارش مي‌کند.
از سوي ديگر، نه تنها شاخص تعداد عناوين، يک شاخص گمراه‌کننده و فريبنده است، بلکه شاخص تعداد صفحات چاپ‌شده نيز، به خودي خود، واقعيت وضعيت نشر کتاب در يک کشور را به نمايش نمي‌گذارد. چرا که متغير مهمي به نام «تعداد مخاطب بالقوه»، در آن لحاظ نشده است.
عدم توجه به جمعيت يک کشور موجب مي‌شود که شاخصهاي سنجش ميزان پيشرفت نشر کتاب، هميشه از واقعيت جامعه عقب بمانند و نتوانند گزارشگران خوبي از جريان روز اجتماع باشد.
جدول شماره 9، نمايشگر جمعيت ايران در سالهاي اخير است.
[...]
جمعيت ايران در سال 1373، 58 ميليون نفر بوده که در سال 1389، با افزايشي 130 درصدي، به 75 ميليون نفر رسيده است.
اين افزايش 130 درصدي جمعيت در يک بازه 16 ساله، به خوبي نشان مي‌دهد که بي‌توجهي به عامل جمعيت، هر شاخص سنجش ميزان پيشرفت در حوزه کتاب را کم‌اعتبار خواهد کرد.

× شاخص جديد «سرانه توليد کتاب»
پيشنهاد نگارنده براي حل مشکل کم‌اعتباري شاخصهاي فعلي سنجش ميزان پيشرفت در حوزه نشر کتاب، طراحي شاخص جديدي با نام «سرانه توليد کتاب» است.
شاخص جديد سرانه توليد، گزارشگر «سهم سرانه هر نفر از تعداد کل صفحات چاپ‌شده کتاب در يک سال» است. بدين‌ترتيب، اين شاخص جديد، فارغ از تعداد عنوانهاي چاپ‌شده در يک سال، به توان کلي نشر کتاب در يک سال به تناسب جمعيت کشور در آن سال، مي‌پردازد.
جدول شماره 10، سهم سرانه هر ايراني از کتابهاي چاپ‌شده در يک سال را گزارش مي‌دهد.
[...]
شاخص سرانه توليد کتاب نشان مي‌دهد که از نظر ميزان توليد کتاب به نسبت جمعيت کشور، بهترين سالهاي حوزه کتاب به ترتيب از اين قرارند: 1385، 1384، 1386، 1387، 1380، 1382، 1383، 1388، 1381، 1389، 1379، 1378، 1377، 1375، 1376، 1374 و 1373.
در صورتي که دولتها را متولي حوزه کتاب در کشور بدانيم، کارنامه دولتها براساس شاخص سرانه توليد کتاب، از اين قرار خواهد بود:
1. دولت نهم (1385ـ 1388، به رياست محمود احمدي نژاد): 0.612
2. دولت هشتم (1381ـ1384، به رياست سيد محمد خاتمي): 0.577
3. دولت دهم (1389، به رياست محمود احمدي‌نژاد): 0.539
4. دولت هفتم (1377ـ1380، به رياست سيد محمد خاتمي): 0.428
5. دولت ششم (1373ـ1376، به رياست اکبر هاشمي رفسنجاني): 0.245
به بيان ديگر دوران دولت نهم بهترين سالهاي حوزه کتاب در 16 سال اخير بوده و دولت ششم بدترين سالهاي حوزه کتاب را رقم زده است.

× وضعيت هشدار در سه سال اخير
هر چند که سالهاي 1385، 1384، 1386 و 1387، چهار سال طلايي حوزه کتاب از نظر شاخص جديد سرانه توليد هستند اما همين شاخص نشان مي‌دهد که از سال 1385، سرانه توليد، رشد شگفتي‌آور خويش را از دست داده و رو به نزول گذاشته است. آنچنانکه اين شاخص در سال 1389، کمتر از همين شاخص در 9 سال قبل، يعني سال 1380 بوده است.
از سوي ديگر، آهنگ رشد شاخص سرانه توليد، از سال 1373 تا سال 1385، عدد 0.035 صفحه به ازاي هر نفر است. اين بدان معناست که براساس رشد ميانگين 12 سال قبل از سال 1385، شاخص سرانه توليد در سالهاي 1386 تا 1389، بايد وضعيت زير را پيدا مي‌کرد.
[...]
مشخص است که از سال 1385 تا 1389، تعداد صفحات چاپ‌شده در يک سال به تناسب رشد جمعيت و همچنين پيشينه 12 ساله رشد صنعت نشر کتاب، کاهش داشته است. اين عقب‌افتادگي در سال 1386، 8 درصد بوده و در سال 1389 به 33 درصد رسيده است.
×××
وضعيت نگران‌کننده کتاب در سه سال اخير، وضعيتي نيست که تنها از طريق اصلاح شاخصهاي موجود و طراحي شاخص جديد «سرانه توليد کتاب» قابل درک باشد. گزارشهاي فعالان نشر از اوضاع بد بازار کتاب، نمايانگر همين مساله است.
اما چه عواملي باعث شده سرانه توليد کتاب در سه سال اخير کاهش يابد و وضعيت کتاب در ج.ا.ايران، از سال طلايي 1385 خارج شود؟
در بخشهاي بعدي اين مقاله، به اين پرسش پاسخ داده خواهد شد.

متن کامل اين مقاله را پايگاه اينترنتي برهان بخوانيد.